Osteoporoza, choroba szkieletu charakteryzująca się zmniejszeniem wytrzymałości kości, dotyka przede wszystkim kobiety po menopauzie i mężczyzn w podeszłym wieku. Schorzenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem złamań, które często są pierwszym możliwym do zauważenia objawem. Podstawowym badaniem w diagnostyce osteoporozy jest badanie gęstości kości – densytometria.

Przyczyny osteoporozy. U kogo rozwija się choroba?

Odporność mechaniczna kości zależy m.in. od gęstości mineralnej i jakości tkanki kostnej. Szczytową masę kostną osiąga się w wieku ok. 30 lat, później następuje jej powolny spadek. Zmniejszanie się gęstości mineralnej kości u kobiet wyraźnie przyspiesza w okresie okołomenopauzalnym.

Osteoporozę będącą rezultatem starzenia się układu szkieletowego, która występuje przede wszystkim u kobiet powyżej 65 r.ż. i mężczyzn powyżej 70 r.ż., określa się jako osteoporozę pierwotną.

W rozwoju osteoporozy pierwotnej ma znaczenie wiele czynników. Chorobie sprzyjają:

• czynniki genetyczne i demograficzne – in. predyspozycja rodzinna, podeszły wiek, rasa biała lub żółta, wątła budowa ciała;
• czynniki związane z odżywianiem i stylem życia – in. nieodpowiednia podaż wapnia, fosforu, witaminy D i białka, siedzący tryb życia, picie więcej niż 3 filiżanek kawy dziennie, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu;
• stan prokreacyjny – in. niedobór hormonów płciowych, przedłużony brak miesiączki, nierodzenie.

Osteoporoza wtórna rozwija się wskutek chorób – np. zaburzeń hormonalnych, chorób układu pokarmowego przebiegających z zaburzeniami wchłaniania, chorób reumatycznych – lub przewlekłego przyjmowania niektórych leków, takich jak glikokortykosteroidy czy leki przeciwpadaczkowe. Osteoporoza wtórna może dotknąć osoby w każdym wieku.

Objawy osteoporozy

Osteoporoza przez długi czas może nie dawać zauważalnych objawów. Pierwszym niepokojącym sygnałem często jest złamanie osteoporotyczne (inaczej: niskoenergetyczne), czyli złamanie powstające pod wpływem siły, która u zdrowej osoby nie powoduje przerwania ciągłości kości. U osób z osteoporozą przyczyną złamania może być lekki uraz, powstały np. w wyniku upadku z wysokości własnego ciała, podnoszenia ciężkiego przedmiotu czy schylania się.

Najbardziej narażone na złamania są: kręgosłup, bliższy odcinek kości przedramienia, bliższy koniec kości udowej, bliższy koniec kości ramiennej, żebra, miednica oraz bliższy koniec kości piszczelowej. Złamania osteoporotyczne stanowią najczęstszą przyczynę niepełnosprawności ludzi w starszym wieku.

Złamania nie zawsze dają objawy bólowe – zdarza się na przykład, że pojedyncze złamania kręgów powodują jedynie obniżenie wzrostu chorego.

Większa liczba złamań może skutkować wystąpieniem takich objawów, jak:

• przewlekły ból kręgosłupa;
• hiperkifoza w odcinku piersiowym;
• ból głowy i karku;
• ból brzucha;
• zaparcia;
• niewydolność oddechowa;
• ból w trakcie kaszlu.

Diagnostyka osteoporozy – badanie densytometryczne

Jednym z podstawowych badań wykorzystywanych w diagnostyce osteoporozy jest densytometria techniką DEXA. Badanie densytometryczne służy do oceny gęstości mineralnej kości (BMD – bone mineral density), czyli jednego z najważniejszych parametrów oceny ryzyka złamań. Prawidłowa gęstość mineralna kości nie gwarantuje jednak, że ryzyko to nie jest zwiększone, dlatego dokonując jego oceny, należy wziąć pod uwagę także inne czynniki. W niektórych przypadkach pomocny bywa kalkulator FRAX – narzędzie oceny ryzyka złamania, występujące również w wersji przygotowanej dla populacji polskiej.

Leczenie osteoporozy

Całkowite wyleczenie osteoporozy pierwotnej nie jest możliwe. Odpowiednie postępowanie pozwala jednak zahamować jej rozwój i zapobiec złamaniom kości. W tym celu stosuje się nie tylko leki, lecz także metody niefarmakologiczne. Postępowanie ustala lekarz na podstawie oceny ryzyka.

Dieta i styl życia

Leczenie niefarmakologiczne osteoporozy obejmuje m.in. właściwe odżywianie. Ważne, by posiłki dostarczały zalecaną ilość wapnia. Najlepsze źródła wapnia w pożywieniu to mleko i jego przetwory, takie jak kefiry, jogurty i sery – zarówno pełnotłuste, jak i odtłuszczone. Można wybierać również gotowe produkty wzbogacone w ten pierwiastek, np. płatki śniadaniowe. Należy natomiast ograniczyć spożywanie pokarmów zmniejszających jego wchłanianie: warzyw zawierających kwas szczawiowy oraz zbóż zawierających kwas fitynowy. Jeśli zapewnienie rekomendowanej ilości wapnia w diecie jest trudne lub niemożliwe, zaleca się suplementację.

Nie wolno zapominać też o spożywaniu odpowiedniej ilości białka, potasu i magnezu – te elementy podtrzymują sprawność układu mięśniowo-szkieletowego i korzystnie wpływają na gojenie się złamań. Równie duże znaczenie ma zapewnianie sobie zalecanej dawki witaminy D poprzez ekspozycję na słońce, dietę lub suplementację.

Do postępowania niefarmakologicznego w leczeniu osteoporozy zalicza się także zapobieganie upadkom. W tym zakresie zaleca się:

• leczenie zaburzeń równowagi;
• korekcję zaburzeń widzenia;
• unikanie stosowania leków nasennych o długim czasie działania;
• wykonywanie ćwiczeń fizycznych w celu wzmocnienia mięśni i poprawy sprawności ruchowej;
• noszenie odpowiedniego obuwia (np. antypoślizgowego);
• zadbanie o odpowiednie oświetlenie pomieszczeń;
• zamontowanie w mieszkaniu podpórek lub uchwytów;
• w razie potrzeby – używanie kul, lasek, balkoników itp.

Leki na osteoporozę

W przypadku osteoporozy pierwotnej u kobiet po menopauzie i mężczyzn, a także osteoporozy wtórnej spowodowanej stosowaniem glikokortykosteroidów lekami z wyboru są biosfosfoniany, które zmniejszają tempo utraty tkanki kostnej.

Biosfosfoniany stosowane w leczeniu osteoporozy to:

• alendronian;
• ryzedronian;
• kwas ibandronowy;
• kwas zoledronowy.

Profilaktyka osteoporozy

Aby skutecznie zapobiegać osteoporozie, należy wyeliminować jak najwięcej czynników ryzyka jej rozwoju. Warto m.in. zadbać o regularną aktywność fizyczną, przyjmować wapń i witaminę D w zalecanych ilościach, spożywać odpowiednią ilość białka, a także unikać używek. W profilaktyce osteoporozy wtórnej duże znaczenie ma skuteczne leczenie schorzeń zaburzających metabolizm kostny.

Bibliografia

Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna praktyczna, Kraków 2020.

Janiszewska M. i in., Osteoporoza jako problem społeczny – patogeneza, objawy i czynniki ryzyka osteoporozy pomenopauzalnej, „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2015, nr 96(1), s. 106–114.

Tkaczuk-Włach J., Sobstyl M., Jakiel G., Osteoporoza – obraz kliniczny, czynniki ryzyka i diagnostyka, „Przegląd menopauzalny” 2010, nr 2, s. 113–117.